Puberbrein: werk in uitvoering

Als ouders stel je je de ontwikkeling van je kind als volgt voor: zolang je kind nog klein is, zorg je voor je kind, je helpt het, je daagt het uit en je leert het dingen. Dan worden ze ouder en zelfstandiger. Ze willen steeds meer zelf beslissen en regelen. Ouders zien wel in dat een 15-jarige zelf verantwoord moet leren handelen, dus laten ze het aan zo’n lange slungel over wanneer hij zijn huiswerk maakt en zijn kamer opruimt. Vervolgens wachten ze. En wachten. En wachten. Ze vragen zich af: is er misschien een soort omgekeerde proportionaliteit in de puberteit? Dat een kind naarmate het ouder wordt steeds minder doet, kan en zaken op een rijtje krijgt?

Bonkende hiphop-muziek, eenlettergrepig gebrom

Het stopt helaas niet bij chaotische bureaus, waarop Engelse grammaticaboeken en wiskundeschriften bovenop lege colablikjes en chipszakken zijn gestapeld. Puberende tieners zeggen ook alleen het hoogstnodige. Eenlettergrepig gebrom, deuren die woordloos worden dichtgeslagen, afgesloten kamerdeuren, waarachter de hiphop dreunt – het is wel eens gezelliger geweest in huis.

De generatie die nergens zin in heeft of toch gewoon de puberteit?

Ze verwaarlozen hun vroegere hobby’s, geven eenlettergrepige antwoorden, als ze überhaupt iets terugzeggen, zijn niet meer actief op school – jongeren in de puberteit lijken soms wel verlamd. Ouderen zeggen dat dit typisch een generatie is die nergens zin in heeft. Maar daarover klagen ze hoe dan ook min of meer al sinds mensenheugenis. Het is geen ontdekking van de moderne tijd dat veel jongeren eerst een stapje terug doen voordat ze volwassen worden en prestaties gaan leveren. Wat er voor ouders uitziet als zenuwslopend gelummel is voor jongerenonderzoekers een belangrijk signaal dat er essentiële stappen worden gezet in de ontwikkeling van 13- tot en met 16-jarigen.

Ontstaan van nieuwe schakelcentra

Tijdens de puberteit zijn de hersenen van je kind in verbouwing. In de eerste levensjaren van een kind zijn er talloze verbindingen gevormd tussen zenuwcellen onderling, die je kind op latere leeftijd niet meer nodig heeft. Daarom worden deze verbindingen in de leeftijd tussen 12 en 17 jaar opgeheven, zodat er andere verbindingen en schakelcentra kunnen worden gevormd. Dit ontwikkelingsproces wordt door wetenschappers ‘pruning’ genoemd, de Engelse uitdrukking voor het terugsnoeien van takken aan fruitbomen. De eerste gebieden in de hersenen van jongeren die verder groeien zijn de centra voor spraak en ruimtelijk denken. En pas op het allerlaatst, als jongeren bijna volwassen zijn, komen de bovenste delen van de hersenen achter het voorhoofd pas aan de beurt: het terrein voor rationeel denken, vooruit denken en plannen.

Typisch pubergedrag en wat erachter zit:

• Pubers zien er maandagochtend om vijf over zeven niet alleen moe uit, ze zijn ook inderdaad vermoeider dan volwassenen. Dat heeft te maken met hun verschoven slaapritme. In de puberteit komt de aanmaak van het slaaphormoon melatonine trager op gang. Daarom krijgen jongeren vaak pas na middernacht slaap en zijn dan ’s morgens vroeg nog lang niet uitgeslapen.
• Pubers maken een lichamelijke en geestelijke ontwikkeling mee die veel kracht en energie vraagt. Onze schijnbare lummels zijn in werkelijkheid dag en nacht in touw: met zichzelf, met hun positie binnen de vriendenkring, met het emotionele loslaten van hun ouders, met het ontdekken van en de omgang met seksualiteit, met de veranderingen in hun lichaam.
• De bereidheid tot geestelijke prestaties neemt in de puberteit af. Daarbij worden niet alleen de cijfers slechter, maar alle kennis blijft steken op een bepaald niveau, dat al in de eerste klassen van het voortgezet onderwijs werd bereikt. Wetenschappers in de pedagogie van de universiteit van Utrecht hebben in een onderzoek onder middelbare scholieren de schoolprestaties van de klassen 1 tot en met 3 vergeleken voor de vakken Engels, Nederlands en wiskunde over een aantal jaren. Het resultaat: vooral de beste leerlingen van de brugklassen hadden er tot en met de derde klas nauwelijks iets bijgeleerd. Jongerenonderzoekers beweren dat het normaal is als kinderen in de puberteit zich terugtrekken uit schoolse zaken, omdat op dez
  

  e leeftijd bij de meeste jongeren een soort afstand groeit tot school. Dit is overigens ook een manier om zich af te zetten tegen de eisen van de volwassen wereld.
• Het afscheid van de kindertijd betekent ook afscheid van oude gewoontes. Kinderen doen afstand van speelgoed, lievelingsspelletjes, vrienden en gewoontes. Ze willen nieuwe wegen inslaan, de volwassen wereld veroveren. Dat lukt natuurlijk niet van de ene  op de andere dag. Jongeren zijn zoekende en zitten in een soort persoonlijkheidsvacuum: het vertrouwde heeft voor hen afgedaan, maar ze hebben nog geen nieuwe dingen, gedrag of vaardigheden gevonden en ontwikkeld.